Анаабыр сиригэр 17 үйэҕэ аан бастаан Василий Сычев диэн хаһаах этэрээтэ үктэммит. Ол кэмтэн ыла бу эргин олорор көс олохтоох дьону дьаһаах төлөбүрүгэр киллэрии саҕаламмыт. Ол туһунан 1670 сыллардаах дьаһаах кинигэтигэр бастакы иһитиннэриилэр түмүллүбүттэр.
Онтон 1735 сылтан Василий Прончищев салайааччылаах Улуу Хотугу экспедиция үлэтэ саҕаламмыт. Ол экспедицияны кэлин Христофор Лаптев салҕаабыт. Ити курдук, хас да сүүһүнэн сыл устата үгүс учуонайдар, географтар, полярниктар, этнографтар бу Анаабыр улууһун сирин-уотун, олоҕун-дьаһаҕын, төрдүн-ууһун бүүс-бүтүннүү чинчийбиттэр.
Архыып кэпсииринэн, 1920 сыл саҕаланыытыгар Хатанга-Анаабыр оройуона Туруханскай кыраай Енисей губерниятын иһигэр баара. Онтон 1922 сыл муус устар 27 күнүгэр Саха сирин састаабыгар киирбит. Салгыы 1924 сыллаахха Булун уокуругар хапсар.
1926-1927 сыллардаахха тустаах оройуоҥҥа түөлбэлээн олорор омуктары чинчийэр Саха Сирин салалтатын этнографическай экспедицията ыытыллыбыта. Ол түмүгэр балаҕан ыйын 22 күнүгэр улууһу Анаабыр, Долган, Хатанга диэн нэһилиэктэргэ араараллар. 29-30 сс. буолбут Булун бастаанньатын кыһыл этэрээт саба баттаабытын кэннэ, 1930 сыл ахсынньы 10 күнүгэр Киин кэмитиэт уурааҕынан Дьэһэй нэһилиэккэ кииннэммит Анаабыр национальнай эбэҥки оройуона тэриллибитэ. Кэлин Дьэһэй олус ырааҕынан ситимнээн, оройуон киинин Сааскылаах нэһилиэгэр көһөрбүттэрэ.
Бу сыллар тухары Анаабырга элбэх сатабыллаах салайааччы үлэлээн-хамсаан ааста. 2004 сыллаахха улуус аан бастакынан национальнай статустаммыта. Онтон ыла оройуон тэтимнээхтик сайдар. Билигин манна 3499 киһи икки национальнай нэһилиэгинэн түөлбэлээн олорор. Аҕыйах ахсааннаах омук төрүт дьарыгын харыстыыр сыалтан улуус сирэ-уота анал көмүскэллээх.
Быйыл долган омук олорор Үрүҥ Хайа нэһилиэгэ төрүттэммитэ 85 сыла бэлиэтэнэр. Олохтоохтор сүрүннээн табаһыттар. Ол курдук, Социалистическай үлэ дьоруойа Илья Спиридонов аатын сүгэр аҕыс ыстаадалаах улахан хаһаайыстыба үлэлиир. Тэрилтэни удьуор табаһыттар сыдьааннара Роман Туприн салайар.
Онтон эбэҥки нэһилиэгэ Сааскылаах төрүттэммитэ 98 сыла. Бу кырдьаҕас нэһилиэк аата хаста да уларыйбыта. Биллэринэн, 1927 сыллаахха Булун уокуругун нэлэмэн туундаратын көс олохтоохторун түмэн, Хаҥалас уонна III-с Хатылы диэн нэһилиэктэри холбоон, Арҕаа нэһилиэк диэн үөскээбитэ. Сэбиэт бэрэссэдээтэлинэн Александр Попов талыллыбыта.
Билигин Сааскылаахха таба иитиитинэн дьарыктанар «Арктика» тэрилтэ үлэлиир, салайааччынан олохтоох ыччат Николай Ранчинскай үлэлиир. Соторутааҕыта хаһаайыстыба табаһыттара улуус үбүлүөйүгэр сибиэһэй эти-балыгы атыылаан, олохтоохтору үөртүлэр. Онон хаһыат нөҥүө олохтоох МУП үлэһиттэригэр дириҥ махталбын тиэрдэбин. Ону тэҥэ бар дьоммутун улууспут үбүлүөйдээх 95 сылынан эҕэрдэлиибин. Тыйыс туундара дьонугар кытаанах доруобуйаны, таһаарыылаах үлэни баҕарабын. Олохпут тупса туруохтун, сырдык Айыыһыттарбыт араҥаччылыы сырыттыннар диэн алгыс үтүөтүн аныыбын. Үйэлэргэ туругур, үтүө дойду Анаабыр!
Матырыйаалы «Анаабыр уоттара» хаһыат уопсастыбаннай кэрэспэдьиэнэ Сарыада архыып чахчыларыттан уонна этнограф-энтузиаст Акулина Константинова суруйуутуттан хомуйда.