Муус устар 7 күнэ — бүтүн Аан дойду үрдүнэн Доруобуйа күнүн быһыытынан бэлиэтэнэр. Бу — хас биирдии киһи бэйэтин туругар болҕомто уурар, саамай күндү баайын — чэгиэн туругун харыстыыр үтүө түгэнэ. Олох биһигэ буолбут кэрэ аҥардарбыт доруобуйаларын туһунан Анаабырдааҕы киин балыыһа акушер-гинеколог бырааһа Евдокия Ивановна Попованы кытта аһаҕастык сэһэргэстибит.
— Евдокия Ивановна, хас биирдии дьахтар, туга да ыалдьыбат, туох да кыһалҕата суох буоллар, сылга хайаатар да ханнык бэрэбиэркэлэри (обследование) ааһыахтааҕый?
— Дьахтар доруобуйата — олох төрдө. Онон туга да биллибэтэр, профилактика өттүнэн көрүнүү хайаатар да наада. Билигин дьахтар репродуктивнай (оҕоломньу) туругун сыаналыыр анал диспансеризация ыытыллар. Бу 18-49 саастаах кэрэ аҥардарга эрэ буолбакка, эр дьоҥҥо эмиэ аналлаах. Сүрүн сыала — киһи бэйэтэ билбэт, кистэлэҥ ыарыыларын (холобура, рак шейки матки, полиптар, дисплазия) эрдэ булан эмтээһин. Сорох кутталлаах ыарыылар туох да симптома суох, биллэрбэккэ сылдьар уратылаахтар. Онон сылга биирдэ гинеколог көрүүтүн ааһыы — хас биирдии дьахтар иэһэ.
— Бэрэбиэркэ ааһыыта дьахтар сааһыттан төһө тутулуктааҕый?
— Диспансеризация бэрээдэгэ саастан тутулуктаах: 18-39 саастаахтар — 3 сылга биирдэ, онтон 40 саастан үөһэ — сыл аайы хайаатар да ааһыахтаахтар. Үлэлиир дьон сыл аайы анал медосмотр ааһаллар, сорох эйгэҕэ үлэһиттэр сылга иккитэ да көрүнүөхтэрин сөп. Саас эбиллэн истэҕин аайы доруобуйаҕа болҕомто өссө күүһүрүөхтээх.
Хотугу сир тыйыс климата уонна дьахтар туруга
— Анаабыр курдук тыйыс хотугу сиргэ олорор дьахталларбыт үксүн туох кыһалҕалаах кэлэллэрий?
— Биһиги практикабытыгар дьон «тымныйыы» диэн ааттыыр кыһалҕата үксүн бэлиэтэнэр. Ол эбэтэр матка, яичниктар тымныйыылара (хроническай да, острой да). Ону таһынан, биһиги дьоммут «эрозия» диэн ааттыыр ыарыылара баар. Билигин медицинаҕа итинник диагноз суох, ити «фоновые заболевания шейки матки» диэн ааттанар. Дьон «ээ, тымныйыы баар буолааччы» диэн чэпчэкитик саныыллар, ол эрээри хас биирдии тымныйыыны эмтэтиэххэ наада, тоҕо диэтэр кини кэлин атын, ыарахан ыарыыга кубулуйар кутталлаах.
— Олохтоохтору саамай долгутар боппуруос: биһиги оройуоммутугар тоҕо төрөтүүнү билигин даҕаны ылбаттарый?
— Бу — маршрутизация диэн ааттанар анал приказ тутуһуллуута. Биһиги эрэ оройуоммутугар буолбакка, бары Арктическай улуустарга 3-с таһымнаах балыыһаларга дьахтар төрөөбөт. Төрөтүү — олус эппиэтинэстээх уонна хаһан да эрдэттэн хайдах ааһарын билэр кыаҕа суох уустук процесс. Дьахтар төрүүрүгэр экстреннай көмө оҥорорго анастезиолог-реаниматолог, неонатолог (саҥа төрөөбүт оҕо бырааһа) баар буолуохтаахтар. Дьахтар доруобуйата уонна оҕо олоҕо саамай бастакы күөҥҥэ турар, онон учугэй усулуобуйалаах сиргэ, анал специалистардаах кииҥҥэ төрөтүү — дьахтар бэйэтин уонна оҕотун туһугар саамай сөптөөх быһаарыы. Мин бэйэм практикебар 150-ча дьахтары төрөппүтүм, ол эрээри билигин сокуон уонна медицина ирдэбилэ уларыйда.
— Төрүү барааччыларга балыыһа билиэт ороскуотун төһө сабар?
— Төрүү барар дьахталларга балыыһа Сааскылаах-Дьокуускай-Сааскылаах уонна Үрүҥ Хайа-Сааскылаах-Дьокуускай-Сааскылаах-Үрүҥ Хайа хайысхаларынан билиэт сыанатын толук төлүүр. Бу — дьахтар социальнай балаһыанньатыттан тутулуга суох барыларыгар оҥоһуллар өҥө.
— Оройуоҥҥа оҕолонуу көрдөрүүтэ хайдаҕый?
— Уопсайынан, Уһук Илин эрэгийиэҥҥэ оҕо төрөөһүнэ аҕыйыы турара бэлиэтэнэр. Биһиги оройуоммутугар 2024 сылга 65 дьахтар хат буолан учетка турбут эбит буоллаҕына, 2025 сылга бу көрдөрүү 49-ка түстэ. Онтон 48 дьахтар этэҥҥэ төрөөн, ийэ буолар үөрүүтүн билбитэ.
— Оҕолонуон баҕарбат дьахталлар (нежелательная беременность) төһө баалларый? Бу уустук кыһалҕаны хайдах быһаараҕытый?
— Оннук түбэлтэлэр бааллар. Үксүн «кыра оҕолоохпун, үлэм суох, эбэтэр саҥа үлэҕэ киирдим, соҕотох ийэбин» диэн биричиинэлэри этээччилэр. Сокуон быһыытынан, дьахтарга 3-тэн 7 күнүгэр диэри «толкуйданар бириэмэ» бэриллэр. Бу кэм иһигэр кинини кытта аһаҕас кэпсэтии ыытыллар, анал анкетирование ааһар. Биһиги сыалбыт — дьахтарга психологическай өттүнэн көмөлөһүү, бары өттүн сыаналаан сөптөөх быһаарыыны ыларыгар тирэх буолуу.
-Эдэр кыргыттарга, инники ийэлэргэ, туох диэн сүбэ биэриэххит этэй?
— Эдэр кыргыттарга, ийэлэргэ, эбээлэргэ доруобуйаҕытын сылын ахсын көрдөрүнэ сылдьыҥ диэн этэ. Сорох ыарыы бэйэтин биллэрбэт. Онон ким диспансеризация ааспатах күүтэбит!
Евдокия Ивановна Попова сүбэлииринэн, дьахтар доруобуйата — кини бэйэтин илиитигэр. Доруобуйа күнүн чэрчитинэн, хас биирдии Анаабыр Далбар Хотунугар баҕарабыт чэгиэн туругу, дьолу уонна ис сүрэхтэн иэйэр сырдык мичээри! Бэйэҕитин харыстааҥ, кэмигэр бырааска көрдөрүнүҥ!